Bugun biz telefon, laptop, internet, bank ilovalari va sun’iy intellektdan foydalanamiz. Bularning hammasi oddiy kompyuterlar orqali ishlaydi. Lekin dunyoda shunday masalalar borki, eng kuchli oddiy kompyuterlar ham ularni tez va samarali yechishda qiynaladi.

Masalan:

• yangi dori formulasini topish;

• murakkab molekulalarni hisoblash;

• global logistika yo‘llarini optimallashtirish;

• kelajakdagi kuchli shifrlash tizimlariga tayyorlanish;

• sun’iy intellekt modellarini yanada samarali ishlatish;

• minglab yoki millionlab variantlar ichidan eng yaxshi yechimni topish.

Mana shu joyda sahnaga kvant kompyuterlari chiqadi.

Oddiy qilib aytganda:

Kvant kompyuteri — bu oddiy kompyuterning tezroq versiyasi emas. U butunlay boshqa usulda fikrlaydigan yangi avlod hisoblash texnologiyasidir.

---

5 soniyada asosiy tushuncha

---

Oddiy kompyuterlar ma’lumotni bit orqali saqlaydi.

Bit faqat ikki holatda bo‘ladi:

Kompyuterdagi hamma narsa — rasm, video, matn, website, ilova, o‘yin, parol, bank tranzaksiyasi — oxir-oqibat 0 va 1 lar ketma-ketligiga aylanadi.

Masalan, oddiy chiroqni olaylik:

• o‘chiq bo‘lsa — 0;
• yoniq bo‘lsa — 1.

Bit nima ekanini tushuntiruvchi infografika: 0 qiymati chiroq o‘chiq, 1 qiymati chiroq yoniq holatini bildiradi

Frontend engineer sifatida buni kodga o‘xshatsak:

const lampIsOn = true; // 1

const lampIsOff = false; // 0

Oddiy kompyuterlar mana shu 0 va 1 larni juda tez qayta ishlaydi. Shuning uchun biz brauzer ochamiz, saytga kiramiz, video ko‘ramiz, fayl yuklaymiz, xabar yuboramiz.

Lekin oddiy kompyuterlar ayrim juda murakkab masalalarda variantlarni birma-bir yoki cheklangan parallel usulda tekshiradi. Variantlar soni haddan tashqari ko‘payganda esa vaqt, energiya va hisoblash resurslari yetishmay qoladi.

---

Kvant kompyuterida oddiy bit o‘rniga qubit ishlatiladi.

  Qubit — kvant kompyuterining asosiy ma’lumot birligi. Oddiy bit faqat 0 yoki 1 bo‘ladi. Qubit esa o‘lchanmaguncha 0 va 1 ehtimollarining aralash holatida bo‘lishi mumkin. Buni tanga misolida tushunamiz.

Oddiy bit — stol ustida turgan tanga:

• gerb tomoni — 0;
• raqam tomoni — 1.

Qubit — havoda aylanayotgan tanga:

• u hali to‘xtamagan;

• natija aniq emas;

• gerb ham chiqishi mumkin;

• raqam ham chiqishi mumkin;

• faqat o‘lchaganimizda natija aniq bo‘ladi.

Bu holat superpozitsiya deyiladi.

---

Infografika 1: Bit va qubit farqi

Oddiy bit va kvant qubit o‘rtasidagi farqni tushuntiruvchi infografika.

---

Superpozitsiya degani — qubit o‘lchanmaguncha bir nechta ehtimoliy holatda bo‘lishi.

  Bu “qubit bir vaqtning o‘zida 0 ham, 1 ham” degan juda soddalashtirilgan tushuncha bilan izohlanadi. Aslida bu fizik jihatdan ehtimollar va amplitudalar bilan bog‘liq murakkab holat. Lekin boshlang‘ich tushuncha uchun “aylanayotgan tanga” misoli yetarli.

Qubitlar soni oshgani sari kvant tizimi ifodalay oladigan ehtimoliy holatlar soni tez ortadi.

Qubit tushunchasi oddiy tanga misolida tushuntirilgan infografika: bit aniq 0 yoki 1 bo‘ladi, qubit esa o‘lchanguncha ehtimoliy holatda bo‘ladi

Muhim ogohlantirish:

Bu kvant kompyuter hamma narsani avtomatik tarzda million marta tez bajaradi degani emas.

Kvant kompyuterlar faqat ayrim maxsus algoritmlar va masalalarda ustunlik berishi mumkin. Masalan, browser ochish, Word’da hujjat yozish yoki YouTube ko‘rish uchun kvant kompyuter kerak emas.

---

Kvant kompyuterlaridagi yana bir muhim tushuncha — entanglement, ya’ni kvant bog‘lanish.

Oddiy tilda:

Ikki yoki undan ortiq qubit shunday bog‘lanadiki, birining holati haqida ma’lumot olish ikkinchisining holati haqida ham ma’lumot beradi.

Buni ikkita sirli tanga misolida tasavvur qilaylik. Biri Toshkentda, biri Tokioda. Siz Toshkentdagi tangani ochganingizda, Tokiodagi tanga holati haqida ham bog‘liq ma’lumot paydo bo‘ladi.

Bu oddiy o‘xshatish, albatta. Haqiqiy kvant fizikasi bundan murakkabroq. Lekin umumiy g‘oya shuki: kvant kompyuterlarida qubitlar bir-biridan mustaqil emas, balki maxsus kvant bog‘lanishlar orqali birga ishlaydi.

---

Diagramma 1: Kvant kompyuter qanday ishlaydi?

<img src="https://backend-platform-api.fintechhub.uz/media/articles/images/Kvant-kompyuterlari-qanday-ishlaydi.png" alt="alt="Kvant kompyuter qanday ishlaydi: masaladan kvant algoritm, qubitlar, o‘lchash va natija tahliligacha bo‘lgan jarayon infografikasi""/>

Yuqoridagi rasmning izohi:

Kvant kompyuter hamma ishni yolg‘iz bajarmaydi. Ko‘pincha oddiy kompyuter va kvant kompyuter birga ishlaydi. Oddiy kompyuter masalani tayyorlaydi, kvant kompyuter maxsus hisoblash qismini bajaradi, keyin natija yana oddiy kompyuterda tahlil qilinadi.

---

---

Yo‘q. Bu eng ko‘p uchraydigan noto‘g‘ri tushunchalardan biri. Kvant kompyuterlar oddiy kompyuterlarni to‘liq almashtirmaydi. Aksincha, ular bilan birga ishlaydi.

Buni shunday tasavvur qiling:

• oddiy kompyuter — universal ishchi;

• kvant kompyuter — juda maxsus masalalar bo‘yicha kuchli ekspert.

Oddiy kompyuterlar quyidagi ishlar uchun juda qulay bo‘lib qoladi:

• website ochish;

• mobil ilova ishlatish;

• video ko‘rish;

• email yuborish;

• bank ilovasidan foydalanish;

• dasturlash;

• server boshqarish;

• ma’lumotlar bazasi bilan ishlash.

Kvant kompyuterlar esa quyidagi murakkab sohalarda foydali bo‘lishi mumkin:

• molekulyar modellashtirish;

• yangi dori yaratish;

• yangi materiallar topish;

• optimizatsiya;

• xavfsizlik algoritmlari;

• ilmiy simulyatsiyalar.

Shuning uchun kelajakdagi model shunday bo‘ladi:

Oddiy kompyuter asosiy ishlarni bajaradi, kvant kompyuter esa eng murakkab hisoblash qismlarida yordam beradi.

Bu yondashuv hybrid computing deyiladi.

---

7.1. Tibbiyot va dori yaratish

  Yangi dori yaratish juda murakkab jarayon. Sababi inson tanasidagi kimyoviy jarayonlar va molekulalar nihoyatda murakkab. Kvant kompyuterlar kelajakda molekulalarni aniqroq modellashtirishga yordam berishi mumkin. Bu esa yangi dori formulalarini tezroq sinash, keraksiz tajribalarni kamaytirish va kasalliklarga qarshi samaraliroq yechimlar topishga yordam beradi.

7.2. Kimyo va yangi materiallar

  Yangi batareyalar, kuchliroq quyosh panellari, yengilroq materiallar, samaraliroq chiplar — bularning hammasi atom va molekula darajasidagi hisob-kitoblarga bog‘liq. Kvant kompyuterlar aynan kvant qonunlariga bo‘ysunadigan tizimlarni modellashtirish uchun tabiiy mos keladi. Shuning uchun ular kimyo va materialshunoslikda katta imkoniyat yaratishi mumkin.

7.3. Logistika va transport

  Tasavvur qiling, bir kompaniyada 10 000 ta buyurtma, 500 ta mashina, 200 ta ombor va minglab yo‘nalishlar bor. Qaysi mahsulot qaysi mashinada, qaysi yo‘l orqali, qaysi vaqtda yetkazilishi kerak? Bu optimizatsiya masalasi. Kvant yondashuvlari kelajakda bunday murakkab variantlar ichidan samarali yechim topishda yordam berishi mumkin.

7.4. Sun’iy intellekt

 Kvant kompyuterlar AI’ni darhol “super aqlli” qilib qo‘ymaydi. Lekin ayrim machine learning, optimizatsiya va katta ma’lumotlar bilan ishlash jarayonlarida yangi yondashuvlar paydo qilishi mumkin. Kelajakda quantum machine learning alohida yo‘nalish sifatida rivojlanishi ehtimoli katta.

7.5. Kiberxavfsizlik

  Kvant kompyuterlar kuchli shifrlash tizimlariga ta’sir qilishi mumkin. Ayniqsa, katta va xatoga chidamli kvant kompyuterlar ayrim hozirgi kriptografik algoritmlarni zaiflashtirishi ehtimoli bor. Shu sababli dunyoda post-quantum cryptography yo‘nalishi rivojlanmoqda.

 Post-quantum cryptography — bu kvant kompyuterlar davrida ham xavfsiz bo‘lishi kerak bo‘lgan yangi shifrlash algoritmlari yo‘nalishidir.

---

Infografika 2: Kvant kompyuterlar qo‘llaniladigan sohalar

Kvant kompyuterlari qaysi sohalarda foydali bo‘lishini ko‘rsatuvchi infografika: tibbiyot, kimyo, energetika, logistika, sun’iy intellekt va kiberxavfsizlik

---

  2026-yil holatiga ko‘ra kvant kompyuterlar juda tez rivojlanayotgan, lekin hali ommaviy uy texnologiyasiga aylanmagan soha hisoblanadi.

Hozirgi asosiy yo‘nalishlar:

• ko‘proq qubit yaratish;

• qubitlarni barqarorroq qilish;

• xatolarni kamaytirish;

• kvant algoritmlarni amaliy masalalarda sinash;

• kvant cloud platformalarni rivojlantirish;

• kvant davriga mos kiberxavfsizlik standartlarini tayyorlash.

  Bugungi kvant kompyuterlar juda qimmat, murakkab va sezgir qurilmalar. Ular odatda maxsus laboratoriyalar, ilmiy markazlar yoki cloud servislar orqali ishlatiladi. Eng katta muammo — xatolik.

Qubitlar tashqi muhitdan tez ta’sirlanadi:

• issiqlik;

• vibratsiya;

• elektromagnit shovqin;

• apparatdagi kichik nosozliklar;

• o‘lchash jarayoni.

Shuning uchun kvant kompyuterlar uchun quantum error correction juda muhim.

---

Infografika 3: Nega kvant kompyuter yaratish qiyin?

Nega kvant kompyuterlar yaratish qiyin

  1. Qubit juda nozik — Qubitni juda nozik muvozanatda turgan holat deb tasavvur qiling. Masalan, qo‘lingizda juda yengil sovun pufagi bor. U chiroyli turadi, lekin ozgina shamol tegsa ham yorilib ketadi. Qubit ham shunga o‘xshaydi. U kvant holatda turishi uchun juda sokin, sovuq va nazorat qilingan muhit kerak.

Oddiy qilib aytganda:
Qubit — juda sezgir ma’lumot birligi. Unga ozgina ta’sir ham hisoblashni buzishi mumkin.

  2. Tashqi muhit ta’sir qiladi — Atrof-muhitda doim turli ta’sirlar bor:

• issiqlik;
• elektromagnit to‘lqinlar;
• vibratsiya;
• elektr shovqinlari;
• atrofdagi boshqa zarralar ta’siri.

  Oddiy kompyuter chipi bunday ta’sirlarga ancha chidamli. Lekin qubit juda sezgir bo‘lgani uchun bu ta’sirlar uning holatini o‘zgartirib yuborishi mumkin. Buni shunday tasavvur qiling: siz tinch joyda aylanayotgan tangani kuzatyapsiz. Kimdir stolni silkitsa, tanga noto‘g‘ri to‘xtashi mumkin.

Oddiy qilib aytganda:
Qubit ishlashi uchun atrof juda tinch bo‘lishi kerak. Aks holda uning holati buziladi.

  3. Shovqin va xatolik paydo bo‘ladi — Tashqi ta’sirlar qubitga tegsa, “shovqin” paydo bo‘ladi. Bu yerda shovqin degani faqat ovoz emas. Texnologiyada shovqin — keraksiz, noto‘g‘ri ta’sir degani. Masalan, telefoningizda signal yomon bo‘lsa, ovoz uzilib-uzilib eshitiladi. Ma’lumot bor, lekin toza yetib kelmaydi. Qubitda ham shunday bo‘ladi. U kerakli holatda turishi kerak, lekin tashqi ta’sir sabab holat ozgina o‘zgaradi. Shu o‘zgarish hisoblashda xatoga olib keladi.

Oddiy qilib aytganda:
Qubitga tashqi ta’sir tegsa, u noto‘g‘ri ma’lumot berib qo‘yishi mumkin.

  4. Hisoblash natijasi buzilishi mumkin — Kvant kompyuter ko‘p qubitlar bilan hisoblaydi. Agar bitta yoki bir nechta qubit noto‘g‘ri holatga o‘tsa, yakuniy natija ham noto‘g‘ri chiqishi mumkin. Buni ovqat retsepti bilan tasavvur qiling. Agar retseptdagi bitta muhim masalliq noto‘g‘ri qo‘shilsa, butun ovqatning ta’mi o‘zgaradi. Kvant hisoblashda ham bitta kichik xato katta natijaga ta’sir qilishi mumkin.

Oddiy qilib aytganda:
Qubitdagi kichik xato butun hisoblash natijasini buzib yuborishi mumkin.

  5. Error correction kerak bo‘ladi — Shuning uchun kvant kompyuterlarda error correction, ya’ni xatolarni tuzatish tizimi kerak bo‘ladi. Bu tizim qubitlarda xato bo‘lsa, uni aniqlash va tuzatishga harakat qiladi. Oddiy hayotiy misol: siz muhim xabar yozdingiz. Uni yuborishdan oldin qayta o‘qib, xatolarni tuzatasiz. Kvant kompyuterda ham shunga o‘xshash nazorat kerak. Lekin muammo shundaki, qubitni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tekshirish ham uni buzib qo‘yishi mumkin. Shuning uchun kvant error correction juda murakkab.

Oddiy qilib aytganda:
Kvant kompyuter xatolarni kuzatishi va tuzatishi kerak, lekin buni qubitning nozik holatini buzmasdan qilish juda qiyin.

  6. Ko‘proq qubit va murakkab muhandislik talab qilinadi — Bitta ishonchli qubit yaratish uchun ko‘pincha bir nechta jismoniy qubitlar kerak bo‘ladi. Chunki xatolarni kamaytirish uchun qo‘shimcha qubitlar yordam beradi. Buni xavfsizlik tizimiga o‘xshatish mumkin. Muhim binoni himoya qilish uchun faqat bitta eshik qulfi yetmasligi mumkin. Kamera, signalizatsiya, qo‘riqchi va zaxira tizimlar ham kerak bo‘ladi. Kvant kompyuterda ham bitta qubitni ishonchli ishlatish uchun qo‘shimcha nazorat, sovutish, himoya va murakkab texnik tizimlar kerak.

Oddiy qilib aytganda:
Qubitlar nozik bo‘lgani uchun kvant kompyuterga ko‘proq qubit, kuchli sovutish, aniq nazorat va murakkab muhandislik kerak bo‘ladi.

---

---

  Kvant kompyuteri — oddiy kompyuterning shunchaki tezroq shakli emas. U boshqa fizik prinsiplar asosida ishlaydigan yangi hisoblash modelidir. Oddiy kompyuter bitlar bilan ishlaydi. Bit faqat 0 yoki 1 bo‘ladi. Kvant kompyuter esa qubitlar bilan ishlaydi. Qubit superpozitsiya va entanglement kabi kvant xususiyatlar orqali murakkab masalalarga yangicha yondashadi. Bugun kvant kompyuterlar hali rivojlanish bosqichida. Ular har bir uyga kirib kelgan texnologiya emas. Lekin tibbiyot, kimyo, energetika, logistika, sun’iy intellekt va kiberxavfsizlik sohalarida katta imkoniyat yaratishi mumkin.

Eng sodda ta’rif:

Kvant kompyuteri — bu kelajakda eng murakkab masalalarni yechishga yordam berishi mumkin bo‘lgan, qubitlar asosida ishlaydigan yangi avlod hisoblash texnologiyasi.

---